00:10
[LLAIS GWRYW] …Ond o’n safbwynt ni, awn yn ôl gan wybod nad oes cytundeb yn cael ei orfodi arnom ac wrth gwrs dy’n nhw ddim yn meddwl y byddai unrhyw un ohonom ni, unrhyw aelod cyffredin, ar hyd a lled y wlad, wedi dymuno i Scargill neu’r Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol fynd ar eu gliniau a darostwng eu hunain am setliad gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol.
00:33
[LLAIS GWRYW] Os enillwn ni’r streic, byddwn yn cyflawni pob un o’n hamcanion, hyd y gwela’ i, a’n prif amcanion yw cael buddsoddiad yn y pwll a recriwtio.
00:43
[LLAIS BENYW] Rhaid i ni drial ymladd i gadw’r gymuned hon i fynd, tan, wel, ein hanadl olaf, ‘te…
00:49
[LLAIS BENYW] Bydda’ i’n ymladd fel llew, â phob un ohonyn nhw, â phob glöwr a phob gwraig i löwr, er mwyn cadw’r NUM.
00:56
[LLAIS IDRIS SMITH] Os aiff y diwydiant glo o’r cymoedd hyn, bydd dim ar ôl, ac mae glowyr De Cymru yn gwybod hynny. Dyna pam mae’r streic yn fwy cadarn yn Ne Cymru nag yn unman arall, oherwydd y’n ni’n ymladd, neu’n brwydro, am gymunedau ac am fywydau pobl. Dim byd arall yn Ne Cymru.
01:20
[LLAIS BENYW] Dwi’n ‘nabod mwy o bobol ym Mhenrhiw-ceibr erbyn hyn, nag y gwnes i’r holl flynyddoedd dwi wedi byw yma. O’n i wedi’u gweld, wedi nabod eu golwg, ond doeddech chi byth yn eu nabod nhw fel pobl, ond fe ydych chi nawr. Dwi’n meddwl bod Mrs Thatcher yn credu y byddai hi’n ein chwalu ni, ond wir Dduw, doedd hi heb sylweddoli cymaint o nerth sydd gan y menywod, ac yn lle chwalu, daethon ni at ein gilydd.
01:49
[LLAIS BENYW] Mae llawer o’r bobl hyn sy’n dweud bod y pyllau’n cael eu rhedeg i lawr, erioed wedi bod mewn pwll glo, dy’n nhw’n gwybod dim, mewn gwirionedd.
01:59
[LLAIS BENYW] Y’n ni’n deulu agos, a bydd y cymoedd yn helpu ein gilydd a chyn belled â’n bod ni’n aros gyda’n gilydd, mae gennym gyfle. Mae gennym gyfle!
02:14
[LLAIS BENYW] Dwi wedi ymuno â’r anghydfod hwn ac wedi ymladd i achub fy nghymuned fy hun ac i achub fy nghwm fy hun. Dwi erioed wedi bod eisiau byw yn unman arall, ond hoffwn weld bod pobl yn gallu gweithio yma. I mi, Glofa Penrhiw-ceibr, pan mae’r olwyn honno’n troi, dyna galon y cwm hwn, a phan mae’n stopio, mae’r cwm yn stopio.
[CLEBER Y CRIW FFILMIO]
02:45
[MENYW AR Y STRYD] Ffilmo eto?
[DYN AR Y STRYD] Pardwn?
[MENYW AR Y STRYD] O’n i holi os ydyn nhw’n ffilmo eto.
[DYN AR Y STRYD] A. [Chwerthin]
03:14
[DYN] Ydy tad-cu yn y tŷ?
[MENYW] Ydy.
[DYN] Ydy e’n iawn?
[MENYW] Ydy.
[DYN] Ymladd am ei anadl, ydy e?
[MENYW] Mae’n ymladd am ei anadl.
[DYN] Mynd lawr y ffordd yn gyntaf, wyt ti?
[MENYW] Y ffordd, ie.
[DYN] Byddaf draw i dy weld di wedyn.
[MENYW] Ie?
[DYN] Byddaf lan i dy weld di wedyn.
[MENYW] Olreit. Beth wyt ti’n ei wneud, cymryd lluniau?
[DYN] Ie, cymryd lluniau, ie.
[MENYW] Dwi wedi sbwylo fe nawr i ti. [CHWERTHIN]
03:37
[LLAIS JACK BURKE] Dwi’n cofio streic 1921, jyst ar ôl i mi ddechrau gweithio, a daethon nhw mas ar streic. O’n ni lawr ar y tip ‘na, lawr fan ‘na, mae beth maen nhw’n ei wneud nawr, fe wnaethon ni hynny ym 1921, ac ym 1926, a nawr dyma’r hen ddyddiau da, ‘84 ac maen nhw’n blydi gwneud hyn eto. O’n ni’n fechgyn da yn ystod y rhyfel, roedd gennym faneri’n chwifio lan fan ‘na. Byddech chi’n codi o’r gwely yn y stafell gefn ym Mhentwyn a gweld baner lan fan ‘na, pobol yn mynd i mewn a phopeth, beth ddigwyddodd? Dyna hanes fy mywyd, rhyfeloedd a streics.
04:26
[LLAIS BENYW] ‘Sdim ots os y’ch chi’n athro neu beth bynnag yw’ch swydd, os nad ydych chi’n stico gyda’ch gilydd, does gennych chi ddim byd, dim byd, achos bydd llywodraeth fel hon yn cymryd, maen nhw’n gwneud eu gorau glas, dyma beth maen nhw’n ei wneud nawr, trial cymryd, cymryd yr undebau oddi wrth y dosbarth gweithiol achos dyna’r unig gyfle sydd gan y bygars truan yw ymladd i gadw’r undebau gyda’i gilydd, dyna sydd wedi’u helpu ar hyd y blynyddoedd, ond d’yw pobl ddim yn gweld hynny, maen nhw ar streic, ar streic, lle nad yw pobl byth yn mynd ar streic oni bai bod rheswm da iawn, ond mae dynion ar streic, nid am godiad cyflog, ond achos eu bod nhw eisiau gwaith, eisiau gwaith, ar streic am eu bod nhw eisiau gwaith.
05:05
[LLAIS DARLLENWR NEWYDDION] Mae cannoedd o bicedwyr wedi bod allan i lofeydd yn Ne Cymru’r bore ‘ma wrth i lowyr, unwaith eto, fynd i’r gwaith. Dyma adroddiad Martin Shankleman.
05:12
[LLAIS MARTIN SHANKLEMAN] Mae bron i fil o bicedwyr wedi bod allan y bore ‘ma, ledled maes glo De Cymru, ond ni fu llawer o helynt.
05:17
[LLAIS HOLWR] Dywedwch wrthyf pam mae'n bwysig i chi fod yma heddiw, Idris.
05:19
[IDRIS SMITH AR GAMERA] Mae pawb eisiau swyddi i fynd nôl iddynt, ac mae’r dyn hwn yn gwneud beth y’n ni ddim eisiau i bobl ei wneud yn Ne Cymru, sef mynd nôl i weithio. O’n safbwynt ni, sgab yw’r dyn. A’r unig ffordd y’n ni’n mynd i gadw ein swyddi yn Ne Cymru yw i bawb aros yn gadarn a phicedu fel hyn a chael y dynion hyn mas o’u gwaith.
05:40
[LLAIS HOLWR] Ydych chi’n meddwl bod hyn yn bwysig i achos pwll Penrhiw-ceibr?
05:44
[LLAIS IDRIS SMITH] O, mae’n hanfodol, yn hanfodol i bwll Penrhiw-ceibr, mae llawer o’n stwff ni’n mynd i’r, i’r orsaf hon, ac mae’n cadw gwaith ar gyfer gweddill y bobl yn y cwm.
05:54
[LLAIS GWRYW] Allech chi ddim cael llawer mwy o argyfwng nag mewn cymuned fach lofaol, pentref, yn Ne Cymru, pentref glofaol yn 1984. Rhaid edrych o gwmpas y strydoedd a gweld cyflwr y tai a’r ffyrdd, yr ysgolion a’r ysbytai. Ac mae hynny ynddo’i hun yn wers ddangos mewn gwleidyddiaeth, achos mae angen i bobl ei gymryd yn ganiataol, mae Thatcher yn meddwl, mae angen cymryd yn ganiataol bod safonau penodol sydd ym mhobman, safonau byw, ond d’yw hynny ddim yn wir. Hynny yw, yr unig beth sydd gennym o’n plaid ni, yn yr ardaloedd glofaol, yw cymuned, ac os yw’r pwll yn cau cyn ein bod ni’n barod ar gyfer ei gau, fyddwn ni byth yn newid a gwella amodau byw yn y cwm penodol hwn.
06:47
[LLAIS BENYW] Dim ond pobl ddosbarth gweithiol y’n ni a dy’n ni ddim yn gofyn am lawer mewn bywyd. Cafodd y fenyw ‘na ei rhoi mewn grym er mwyn rhoi cyfle i ni roi rhywbeth yn ôl i’r wlad hon. Wel, y cyfan y’n ni’n gofyn amdano yw gwaith, nid yw’n llawer i ofyn amdano, gofyn am waith. Y’n ni i gyd yn rhan o’r system ac os nad y’n ni’n gweithio gyda’n gilydd, awn ni ddim i unman. Mae pobl wedi cau siopau ym Mhenrhiw-ceibr, nawr, ers y streic, a beth fydd yn digwydd, os bydd yr holl byllau hyn yn cau, mae hynny’n golygu na fydd byth unrhyw waith yma, felly beth yw gwerth gweddill y siopau, sy’n hongian ymlaen â chroen eu dannedd?
07:21
[LLAIS BENYW] Petaech chi eisiau gwerthu’ch tŷ, allech chi ddim. Mae pobl yn byw wrth fy ymyl sydd wedi bod â’u tŷ ar werth ers dwy flynedd neu fwy a dim ond tua un person sydd wedi holi, achos does neb eisiau dod i gwm marw. Ac maen nhw i gyd yn ofni beth fydd yn digwydd nawr, os bydd y pyllau glo yn cau.
07:56
[LLAIS GWRYW] Dwi’n meddwl bod pob dyn a oedd yma’r bore ‘ma yn teimlo’n union yr un fath, roedd ganddyn nhw lwmp yn eu stumog, yn mynd i mewn trwy’r gatiau hyn.
08:03
[LLAIS IDRIS SMITH] Y ffordd y mae’r Bwrdd Glo a’r llywodraeth yn siarad, byddan nhw’n cynnig y taliadau diswyddo mwyaf yn hanes diwydiant Prydain. Nid yw arian o unrhyw werth i ni, y’n ni eisiau bywoliaeth. Y’n ni eisiau ennill ein bywoliaeth ein hunain ac y’n ni eisiau gofalu am ein teuluoedd a magu ein teuluoedd y ffordd y cawsom ninnau ein magu, gydag urddas. Ac y’n ni eisiau mynd i’r gwaith bob bore, er mai’r pwll glo yw e, ac mae’n lle drewllyd, erchyll i weithio, y’n ni eisiau mynd yno gydag urddas.
08:41
[LLAIS BENYW] Mae fel ein bod ni’n gymuned uwchben y ddaear ac maen nhw’n gymuned eu hunain o dan ddaear. Maen nhw, o, dwi ddim yn gwybod, dwi’n meddwl eu bod nhw’n rhywbeth arbennig.
09:00
[LLAIS BENYW] Gallech chi fod yn berson clyfar, ond mae llawer o ddynion wedi mynd o dan ddaear ac mae un reid mewn cerbyd yn ddigon iddyn nhw, a gweithio yn y mwg trwchus, brwnt hwnnw, maen nhw’n dweud, “O, maen nhw wedi’u moderneiddio, nawr”. Dwi ddim yn credu am un funud, un neu ddau ohonyn nhw efallai, ond mae uffern o lot ohonyn nhw heb eu moderneiddio, na.
09:18
[LLAIS IDRIS SMITH] Mae’n rhaid dweud, dwi’n meddwl mai glo Cymru yw’r glo gorau ledled maes glo Prydain. Sdim unrhyw ardal arall ym maes glo Prydain sy’n dod yn agos at ansawdd glo Cymru, ond eto, maen nhw eisiau dinistrio maes glo Cymru. Maen nhw eisiau cael gwared ar 22 o byllau yn y pum mlynedd nesaf ac mae’r 22 pwll hyn yn cynhyrchu’r glo gorau ledled maes glo Prydain. A phan awn i ofyn y rhesymau am hyn, cawn ddim byd ond rhyw sbwriel economaidd, sbwriel economaidd. Ffigyrau sy’n cael eu jyglo o gwmpas gan gyfrifwyr, i fyny yn Hobart House, nad y’n nhw’n gwybod y gwahaniaeth rhwng darn o lo a bwced o… [CHWERTHIN]
10:01
[LLAIS BENYW] Wel, mae’n, mae’n lo ardderchog, ‘sdim gair arall amdano, yr hyn y maen nhw’n ei losgi mewn gratiau, glo Cymru, hynny yw, mae wastad wedi bod, wastad wedi cael ei weld fel y glo tai gorau yn y byd, yn ôl pob sôn. Felly, pam maen nhw eisiau cymryd hynny i ffwrdd, pam?
10:15
[LLAIS GWRYW] Cyn y streic, roedd lorïau yn dod o bob rhan o’r wlad, yn mynd â’r glo cyn gyflymed ag y gallwn ei gloddio. Nid chawsom unrhyw drafferth cael gwared ar y glo o’r Ceibr.
10:30
[LLAIS GWRYW] Mae gennym ni’r farchnad phurnacite, reit ar garreg y drws. Gallwn fodloni unrhyw farchnad ddomestig, ac wrth gwrs, mae’r marchnadoedd yn ddiderfyn i Benrhiw-ceibr, gallwn werthu unrhyw beth a gynhyrchwn ym Mhenrhiw-ceibr.
10:46
[LLAIS GWRYW] Pe bai gan y Bwrdd Glo ronyn o synnwyr, bydden nhw’n buddsoddi yn y lofa a mynd ar ôl y glo sydd yno, byddai’n talu ar ei ganfed.
10:58
[LLAIS GWRYW] Maen nhw wedi cynnal ymchwiliadau i Lofa Penrhiw-ceibr, pam nad yw’n cynhyrchu glo, a chynhaliwyd yr ymchwiliadau hynny gan aelodau annibynnol o’r Bwrdd Glo ac aelodau annibynnol o’r Undeb, ac ar y ddau achlysur, gwelwyd nad gweithwyr Glofa Penrhiw-ceibr sydd ar fai. Mae’n glir bod y problemau yn ymwneud â rheolaeth wael a chynllunio gwael. Pe bai gennych reolaeth dda a chynllunio da a buddsoddiad ym Mhenrhiw-ceibr, mae digonedd o gronfeydd glo wrth gefn ac mae â’r ansawdd i’w wneud yn hyfyw a sicrhau dyfodol i’r bobl yn y gymuned.
11:40
[LLAIS IDRIS SMITH] Gwnes i lawer o waith ar yr wyneb yn ystod gwyliau, ac o edrych ar y deunyddiau, yn enwedig y cludwyr ar ben y pwll a’r carwyr bach, dim ond am bellteroedd byr y mae’r rheiny’n mynd, ac mae’r un peth â’r bynceri a phopeth, maen nhw i gyd, maen nhw o dy gyfnod di, Jack. Mae’r rhan fwyaf o’r gwaith cludo, ar ben y pwll, y bynceri, o dy gyfnod di. Wel, maen nhw’n dal i gael eu defnyddio, ac mae’n rhaid i ni eu defnyddio ar gyfer y dyfodol achos dy’n nhw ddim, dy’n nhw ddim yn mynd i wario unrhyw arian yno.
12:08
[LLAIS GWRYW] Ar rai diwrnodau, byddech chi’n dechrau, yn dechrau bant yn y bore, a byddai’r glo yn dod nôl yn grêt, mae’n mynd i fod yn ddiwrnod da i ni heddiw, hoffwn weld y glo yn dod nôl, hyfryd, gwych. Ond yn sydyn, bang. Beth yw’r drafferth? O, mae’r olchfa wedi torri lawr neu mae’r cludyddion wedi torri, a byddwn i’n dweud, mae hyn yn digwydd bob tro a dyna ble dylai’r Bwrdd Glo fod wedi rhoi arian yn y pwll, i ddatrys hynny, ondife, ond wnaethon nhw fyth.
12:37
[LLAIS GWRYW] O’n i ar ben y pwll, un diwrnod, ac roedd un o brif swyddogion y Bwrdd Glo yn dod o amgylch y pwll, yn archwilio peiriannau. Beth ddiawl, meddai e, mae gennych chi beiriannau o 1982, ‘83 o dan ddaear, dywedodd e, ond ar ben y pwll, mae’r blydi peiriannau o 1926, beth y’ch chi’n ei ddisgwyl? Wrth gwrs, doeddwn i ddim fod clywed hynny, ond mi wnes i glywed.
13:06
[LLAIS GWRYW] Mae gennym beiriannau yn ein pwll glo sy’n 15, 20 mlwydd oed, wedi’u trochi mewn ychydig o isbaent gwyn i wneud iddyn nhw edrych yn newydd. Mae’r systemau beltiau cludo, peiriannau torri glo, moduron, gerbocsys, pethau felly, mae’r cyfan yn ail-law, wedi’u trochi mewn ychydig o isbaent i wneud iddyn nhw edrych yn neis, fel eich bod chi’n meddwl, wel, mae’n beiriant newydd, bydd hwn yn iawn, ond o fewn ychydig fisoedd, mae’r peiriant hwnnw’n torri lawr, mae’n werth dim.
13:34
[LLAIS IDRIS SMITH] Mae gennym flwch golchi ar yr wyneb, a dyna ble mae’r glo yn cael ei olchi. Mae’n focs, yn focs mawr iawn sydd wedi’i lenwi â dŵr ac mae’r glo’n teithio drwyddo er mwyn ei olchi. Nawr, ein blwch golchi ni, nid oes dim o’r blwch golchi gwreiddiol ar ôl, mae’r cyfan yn ddim ond, mae fel cwilt clytwaith, â chlytiau lle mae wedi’i atgyweirio dro ar ôl tro ac nid oes unrhyw ran o’r blwch golchi gwreiddiol ar ôl. Bu’r Bwrdd Glo yn dadlau, yn dadlau â ni fod yn rhaid i ni gyrraedd sefyllfa broffidiol cyn y byddan nhw’n rhoi’r buddsoddiad i ni. Wel, mae, mae hynny fel rhoi’r cart o flaen y ceffyl, y’n ni’n gwneud ein gorau, Duw a ŵyr sut mae’r bobl ar yr wyneb yn cadw’r lle i fynd, mae’n wyrth eu bod nhw’n ei gadw i fynd, am unrhyw gyfnod o amser. Mae gennym ni’r sgiliau, mae gennym ni’r dyfeisgarwch, mae gennym ni, mae’n rhaid mai ni yw’r gorau yn y byd am addasu a dyfeisio.
14:36
[LLEISIAU O’R CAETS, GWEIDDI HWYLIOG ANEGLUR]
14:52
[LLAIS GWRYW] Pe cawn ni’r peiriannau iawn, yr offer iawn, ein glofa ni fyddai’r lofa orau yn y cylch. Mae gennym ni’r glo, mae gennym werth 30 mlynedd o gronfeydd glo wrth gefn yn ein glofa, ond maen nhw’n gwrthod gwario’r arian, dyna sydd wrth wraidd y peth.
15:42
[LLAIS GWRYW] Dim ond cerdded y ffyrdd maen nhw, yn sgrechen am swyddi. Chi’n clywed am fois, pobol yn dweud, pwy sy’n hoffi gweithio dan ddaear? Ond swydd yw swydd, ondife? Byddai’n well gen i fod dan ddaear na cherdded y ffyrdd, ac mae gennych chi bobl ifanc yma ym Mhenrhiw-ceibr, a’r cyfan maen nhw’n ei wneud drwy’r dydd yw naill ai eistedd yn y caffi neu chwarae snwcer yn Neuadd y Gweithwyr, does dim byd arall i’w wneud. Dwi’n meddwl mai’r tro diwethaf y buon ni’n recriwtio ym Mhenrhiw-ceibr oedd chwe blynedd yn ôl, a chymerwyd dau fachgen, mewn chwe blynedd, ni fu unrhyw recriwtio o gwbl. Y’n ni eisiau dynion ar ddatblygiad, y’n ni’n dal â dynion ar ddatblygiad ym Mhenrhiw-ceibr sy’n agosáu at ymddeol, yn dal i gario, yn cario cylchoedd, bwâu dur, cylchoedd 12, 14 troedfedd, eu hoedran nhw, dyma’r hyn y’n ni’n ymladd amdano, dod â nhw i’r wyneb a chael pobl ifanc yn eu lle.
16:23
[IDRIS SMITH AR GAMERA] Mae’r rheolwr cynhyrchu newydd wedi gwneud tri ymweliad, dwi’n meddwl, â’r pwll ers iddo ddechrau yn y swydd, ac ar bob ymweliad, roedd e’n berffaith fodlon â’r ddwy ffas gynhyrchu sydd gennym, mae’n methu gweld unrhyw fai arnyn nhw o gwbl, yn ei eiriau ei hun, mae un ffas yn ffas ardderchog ac mae’r ffas arall yn ffas dda iawn. Dyna’r ffasys gorau a fuodd yn y pwll hwn ers 10 mlynedd.
16:58
[LLAIS GWRYW] Clywon ni rai sibrydion, dyna’r cyfan, y bydd y pwll yn cael ei gau. Mae gennym gyfarfod adolygu fory, dwi’n meddwl, i lawr yn Llanisien, yng Nghaerdydd. Felly, cawn wybod erbyn prynhawn fory, dwi’n meddwl.
17:13
[AELOD O’R CRIW CYNHYRCHU, PAUL] Dwi’n meddwl y cawn ddiferyn o law, nawr, Malcolm.
17:14
[AELOD O’R CRIW CYNHYRCHU, MALCOLM] Dwi’n meddwl ei bod hi’n mynd i arllwys ychydig, Paul.
17:17
[AELOD O’R CRIW CYNHYRCHU, PAUL] Cer am y pâr hwn sy’n dod lan, Mal, gyda’r pram. Olreit, byt, cer amdanyn nhw.
17:23
[LLAIS GWRYW] Dwi wir yn credu y gallai’r pwll hwnnw dalu ffordd. Ond dwi’n meddwl eu bod nhw eisiau gwneud i’r diwydiant glo fel y gwnaethon nhw i British Telecom. Syniad y llywodraeth hon yw cau’r unedau llai a chael gwared ar y rhannau proffidiol a’u gwerthu’n breifat, dyna eu nod yn y pen draw, mewn gwirionedd.
17:46
[LLAIS IDRIS SMITH] Mae digonedd o lo i’w gloddio yn Ne Cymru, a gafodd ei adael yn y ddaear gan yr hen berchnogion preifat oherwydd ei fod yn rhy ddrud a rhy anodd ei gyrraedd, ond heddiw, â thechnoleg heddiw, mae’n bosibl mynd at y cronfeydd glo wrth gefn. Ac mae’n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y cronfeydd glo wrth gefn hynny y’n ni’n sôn amdanyn nhw yn cael eu cloddio gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol, ac nid gan ryw ianc tew, â sigâr dew a waled dew.
18:16
[LLAIS BENYW] Maen nhw jest eisiau cael gwared ar yr Undebau, yn llwyr. A, wel, pan y’ch chi’n sôn am breifateiddio, dyna beth fydd hynny’n ei olygu, ondife, mynd nôl i ddyddiau hen byllau Powell Duffryn, pan nad oedd gan lowyr unrhyw hawliau o gwbl a neb i’w cefnogi, a phwy sydd eisiau mynd nôl at hynny?
18:39
[LLAIS BENYW] Ydych chi eisiau ein rhoi ni i gyd mewn cornel? Gwnewch fel y’n ni’n dweud ac arhoswch yn y gornel ac awn yn ôl i oes Fictoria, pan oeddem ni’n ufuddhau. Dwi’n gwybod am hen ddynion a oedd yn dweud y bu’n rhaid iddyn nhw roi eu dwylo i fyny, fel plant yn yr ysgol, a begian am ddiwrnod o waith yn un o byllau glo’r Ceibr, flynyddoedd lawer yn ôl, pan, pan oedd, beth oedd eu henwau, y brodyr Cory, yn berchen arnyn nhw, roedd y pyllau’n eiddo i’r brodyr Cory, bechgyn o’r Almaen, bryd hynny. Ac roedden nhw’n gorfod rhoi eu dwylo i fyny, syr, fi, syr, ‘three bags bloody full’, syr, y nonsens yna, ac mae hi eisiau mynd â ni nôl yno nawr. Fel hyn fuodd pethau erioed, dwi’n siarad â chymaint o hen bobl ac maen nhw i gyd wedi dweud yr un hen stori wrtha i, yn yr hen ddyddiau, pan oeddem ni, a hyn a’r llall. Wel, dy’n ni ddim eisiau mynd yn ôl i’r hen ddyddiau, gadewch i ni fynd ymlaen, y’n ni i fod yn byw mewn byd mor wyddonol, byddan nhw’n gwario miliynau ar filiynau ar blydi arfau niwclear i’n chwythu i farwolaeth ond maen nhw’n gwrthod rhoi arian yn ôl i’r wlad, i greu gwaith i’r bobl sy’n ddi-waith.
19:37
[LLAIS GWRYW] Wel, gan edrych ar y peth yn rhesymegol ac yn synhwyrol, ie? Dywedwch fod 600 o ddynion yn gweithio yno ac maen nhw ar y dôl, faint mae’n ei gostio i’r llywodraeth dalu’r holl deuluoedd hynny ar y dôl am 12 mis, ac nid oes ganddi unrhyw adnoddau’n dod i mewn, wrth gasglu trethi, y’ch chi ddim yn talu treth, ddim yn talu’r stamp, felly ar ddiwedd y flwyddyn, mae’n aneconomaidd, mae’n costio mwy iddyn nhw gau’r pwll hwnnw, yn hytrach na’i gadw ar agor.
19:58
[LLAIS GWRYW] Roedd sôn bob amser mai Penrhiw-ceibr a Maerdy oedd y pyllau mwyaf milwriaethus yn y maes glo, ledled yr holl faes glo, ac maen nhw wedi ceisio cau Penrhiw-ceibr ers 17, 18 mlynedd, maen nhw’n gwybod bod y glo yno.
21:03
[IDRIS SMITH AR GAMERA] Ddoe, doedd gan y bwrdd glo ddim atebion gwirioneddol i’n hachos, dim ond agwedd fombastig, ac roedden nhw eisoes wedi gwneud y penderfyniad cyn i ni fynd yno ddoe. Agwedd Cliff Davies oedd y byddai’r pwll hwn yn cau nawr, ar sail economaidd yn unig, nid oes unrhyw sail arall dros gau’r pwll. Gwnaethom y pwynt nad oes gan y pwll unrhyw broblemau daearegol o gwbl. Mae gennym ddwy ffas ragorol, yn y pwll, fel mae’r Bwrdd Glo eisoes wedi’i nodi. Nid oes unrhyw broblemau diogelwch yn y pwll, mae digon o gronfeydd glo wrth gefn yn y pwll, ac mae’r Bwrdd Glo yn dweud nawr y gellir gweithio’r glo hwnnw o Lofa Deep Navigation. Felly, nid oes unrhyw ddadleuon eraill dros gau’r pwll, o safbwynt y Bwrdd Glo, ac eithrio dadleuon economaidd, nad y’n ni erioed wedi’u derbyn, a dyna beth sbardunodd y streic yn y lle cyntaf.
22:03
[LLAIS GWRYW] Mae pob glöwr, pob glöwr yn y wlad yn gwybod, pan fydd pwll yn cael ei gloddio i’r eithaf, dyna’r diwedd, does dim dadlau yn ei gylch. Os daw’n anniogel i’w weithio, ni fydd yn cael ei weithio, y’n ni’n derbyn y ffaith hon. Ond mae, mae glo ar ôl yn y pwll, a gallwn ni fynd at y glo hwnnw a’i gloddio, am gost resymol, pe bai’r Bwrdd Glo yn buddsoddi ynddo, ond pan maen nhw’n llwgu’r glofeydd yn fwriadol, ‘sdim unrhyw ffordd y gallwch chi ei wneud yn economaidd, felly mae’n ymgais fwriadol gan y Bwrdd Glo i gau’r pyllau glo hyn.
22:41
[LLAIS GWRYW] Yn gyntaf, buoch chi’n archwilio’r myth y byddai cau glofeydd yn gwneud gweddill y maes glo yn fwy economaidd, achos mae’r ffeithiau yn dangos i’r gwrthwyneb. Y’n ni wedi cau 800 o byllau yn y Deyrnas Unedig, gyda’r nod o wneud y 200 o byllau eraill yn economaidd, a dy’n nhw ddim yn economaidd, ac yn Ne Cymru, y’n ni wedi gostwng o 200 o byllau i 27 o byllau, ac eto nid yw’r Bwrdd Glo’n gallu rhedeg y 27 o byllau hynny’n economaidd, felly, mae ffactor arall sy’n achosi i’r Bwrdd Glo golli arian, heblaw pyllau aneconomaidd.
23:23
[LLAIS IDRIS SMITH AR GAMERA] Am ryw reswm, oherwydd y math o system gyfrifo sydd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol, y’ch chi ddim yn gallu edrych ar unrhyw gyfrifon manwl ar gyfer unrhyw lofa, unrhyw lofa unigol, ‘oherwydd sdim unrhyw gyfrifon manwl, sdim unrhyw system gyfrifo fanwl, mewn glofeydd unigol. Byddan nhw’n cyhoeddi rhyw ffigwr ar ddiwedd y flwyddyn ariannol, mae’r lofa hon wedi colli miliwn a hanner o bunnoedd, mae’r lofa hon wedi colli dwy filiwn a hanner o bunnoedd. Ond pan y’ch chi, pan y’ch chi’n herio’r Bwrdd Glo ar y ffigyrau hyn ac yn gofyn am weld cyfrifon manwl ar gyfer glofa benodol, dy’n nhw ddim yn gallu cyflwyno’r cyfrifon hynny.
24:09
[LLAIS GWRYW] Dwi wir yn methu deall pam nad y’n ni wedi dyrnu’r Bwrdd Glo â ffeithiau a ffigyrau i ddangos nad oes modd sicrhau hyfywedd wrth gau glofeydd, ond yn hytrach wrth gynnal ymchwiliad cyhoeddus i ddulliau cyfrifyddu’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Mae siafft, tua milltir o ddyfnder, ac ar ben y siafft mae 3 neu 4 o weinyddwr yr NCB gyda rhawiau, yn rhofio papurau punnoedd i lawr siafft ddiwaelod.
24:48
[LLAIS IDRIS SMITH] Roedd arian yn arllwys i lawr y draen, cannoedd o filoedd o bunnoedd bob wythnos, yn Ne Cymru. O’dd gyda ni beiriant twnelu ym Mhenrhiw-ceibr, gan gwmni o’r enw Dosco, ac o’dd e’n cloddio ffyrdd dan ddaear. Buon ni’n ei ddefnyddio am tua dwy flynedd, gan agor ffasys glo newydd. Yna, cododd sefyllfa gyda’r peiriant twnelu hwn lle tarwyd ffôt, ffôt ddaearegol. Gofynnom i’r rheolwr ar y pryd os gallem dynnu’r peiriant yn ddarnau a’i symud i ran arall o’r lofa. Ond penderfynwyd gadael y peiriant yno’n sownd mewn hedin o dan ddaear am bedair blynedd, yn gwneud dim, ar gost rhentu o £500 yr wythnos.
25:40
[IDRIS SMITH AR GAMERA] Aeth criw ohonom ni ar hyd a lled y wlad, gan siarad mewn cyfarfodydd cyhoeddus, â sefydliadau undebau llafur eraill, ac unrhyw un a fyddai’n gwrando arnom ni, a dweud, drwy gydol y streic, os byddwn ni’n colli’r streic, bydd y pwll hwn yn mynd, a dyna beth sy’n digwydd nawr. O’dd y Bwrdd Glo yn benderfynol o gau’r pwll hwn, buon ni’n brwydro yn erbyn hynny, blwyddyn ar ôl blwyddyn, degawd ar ôl degawd, a nawr, wel, dwi ddim yn gwybod beth i feddwl am hyn, maen nhw wedi, y, byddwn ni’n brwydro yn erbyn hyn tan yr eithaf, dyna’r cyfan dwi’n dweud, beth bynnag.
26:25
[LLAIS BENYW] Mae’n amlwg ein bod ni’n poeni am ein cymuned ni, ond mae’n rhaid bod ardaloedd eraill, yn Swydd Efrog neu’r Alban, ardaloedd gwahanol, sy’n ymladd yn union yr un fath â ninnau fan hyn. I ble mae’r arian i gyd yn mynd? Mae’r cyfan yn cael ei wastraffu yn rhywle, biliynau, dyw’r wlad hon ddim yn brin o arian, yn ystod adeg y blydi Falklands, ni oedd y wlad gyfoethocaf yn y byd, ond mae hi wedi afradloni’r arian, mae’n hala fi’n wyllt.
26:52
[PLENTYN YN SIARAD Â’R CRIW FFILMIO] Be’ chi’n gwneud?
26:53
[AELOD O’R CRIW FFILMIO] Beth mae e’n siarad – Rwsieg?
26:58
[Y PLENTYN, ETO] Be’ chi’n ffilmo?
27:00
[PLENTYN ARALL] Be’ chi’n ffilmo?
27:01
[AELOD O'R CRIW FFILMIO] Llun yw e o geffyl wedi marw.
27:10
[LLAIS IDRIS SMITH] Os bydd y pwll hwn yn cau ac os bydd y gwaith phurnacite yn cau, bydd y ffigwr diweithdra yn codi i dros 50%, a beth y’ch chi’n meddwl bydd yn digwydd i’r cwm, wedyn?
27:18
[LLAIS GWRYW] Fydd ‘na ddim byd ‘ma, gallen nhw foddi’r lle, creu cronfa ddŵr, mae dŵr yn bopeth iddyn nhw, bloco’r afon a gadael iddyn nhw gymryd e.
27:30
[LLAIS GWRYW] Mae’n lot, uffach o lot yn rhatach i’r llywodraeth ac i drethdalwyr y wlad hon gadw Penrhiw-ceibr ar agor, yn hytrach na’i gau.
27:38
[LLAIS BENYW] Os bydd pwll y Ceibr yn mynd, dyna ddiwedd ein cymuned ni, wedi i’r pwll fynd, fydd ‘na ddim byd ar ôl.
27:49
[LLAIS GWRYW] Y pwll yw curiad pwls y pentref, calon y pentref, mae popeth yn troi o gwmpas y lofa, dyna pam mae’r pentref yn bodoli, achos cafodd y lofa ei rhoi yma, pe na bai’r lofa yma, ni fyddai pentref yma, beth bynnag.
28:00
[LLAIS BENYW] Cawsom y newyddion am gau Penrhiw-ceibr. Wel, meddyliais, o wel, gadewch iddo fynd, beth yw’r pwynt ymladd drosto, a ninnau’n gwybod y bydd e’n cau, beth bynnag. Ac o’n i’n siarad â Raymond, a dywedodd e, wel, mae’n rhaid i ni ddal i frwydro, rhaid i ni frwydro dros hyn, rhaid i ni drial cadw’r pwll ar agor. Mae’r pwll hwn, fel dywedon nhw ar y teledu, mae gydag e 25 mlynedd arall o waith, felly pam dylen ni adael iddo fe fynd? Rhai i ni barhau i frwydro, tan y diwedd, a gweld os gallwn ni gadw swyddi yn y gymuned hon, achos pan fydd y pwll wedi mynd, dyna ddiwedd arnom ni. Mae gen i fab ifanc, mae gen i un ar y dôl, mae gen i un yn y pwll fan hyn, rhaid i mi ymladd er eu lles nhw, os nad wy’n ymladd dros fy ngŵr, rhaid i mi ymladd drostyn nhw. Mae fy ngŵr wedi bod yno ers 33 o flynyddoedd, ac i mi, mae hynny’n oes. Iawn, os yw e eisiau gadael, gall e adael, ond bydd e’n dal i ymladd dros ei feibion. Chi’n gwybod, mae gen i un ar y dôl ac un dan fygythiad, nawr, na fydd swydd ganddo fe o gwbl, ac mae ganddo fe ddau blentyn, ac nid yw e ar ei ben ei hun, mae miloedd fel fe yn yr ardal hon. Beth maen nhw’n mynd i’w wneud, beth maen nhw eisiau iddo fe wneud? Maen nhw eisiau iddo fe godi pac a mynd bant i rywle arall? Byddai hynny’n lladd y gymuned, gadael iddyn nhw fynd bant. Felly, mae’n rhaid i ni drial ymladd i gadw’r gymuned hon i fynd. Hyd ein hanadl olaf, felly, byddwn ni’n parhau i ymladd.
29:31
[LLAIS GWRYW] Wrth gwrs, bydd y penderfyniad terfynol yn cael ei wneud gan y cyfarfod cyffredinol a fydd yn cael ei gynnal yn neuadd Penrhiw-ceibr ar y 10fed o Awst, wythnos wedi i ni fynd nôl i’r gwaith, a ni’n gobeithio bydd pob un o aelodau’r lofa yn mynychu’r cyfarfod a bydd y penderfyniad terfynol yn cael ei wneud bryd hynny.
29:53
[LLAIS GWRYW] Roedd gennych chi gymunedau Cymreig yn sefydlu yn Rhydychen, yn Slough, yn Swindon, yn llawn pobl a oedd wedi gorfod gadael y cymoedd oherwydd doedd dim gwaith ar eu cyfer. Mae'n cyrraedd sefyllfa, erbyn hyn, y'n ni wedi bod yn Sipsiwn diwydiannol ers llawer rhy hir. Mae'n hen bryd i fuddsoddi arian yma, mae'r lofa yn hyfyw a dylid ei chadw yno, er mwyn i'r gymuned elwa ohoni.
30:17
[LLAIS GWRYW] Dwi’n meddwl bod yn rhaid i ni i gyd ymladd i sefyll i fyny a chael ein cyfrif, yn y cyfarfod hwn sydd ar fin digwydd. Os rhywbeth, os oes gan unrhyw un unrhyw beth i’w ddweud, mae’n rhaid iddyn nhw ei ddweud e, os ydyn nhw eisiau i’r pwll gau, mae hynny’n fater iddyn nhw, neu os ydyn nhw eisiau ei gadw ar agor. Yn bersonol, fy hun, dwi eisiau ymladd a chadw’r pwll ar agor oherwydd dwi’n ifanc, ac os af i bwll arall, nid oes sicrwydd o gael swydd, a gyda’r swyddi y byddwn yn eu cael, mae ein harian wedi’i warantu am dair blynedd ac wedyn gallan nhw ollwng ein harian.
30:43
[LLAIS GWRYW] Mae’n hawdd i mi ddweud heddiw, gadewch i’r pwll fynd, achos dwi’n 52 oed, gallaf adael y pwll. Ond mae gen i fab sy’n gweithio yma, mae gen i fab arall ar gynllun y llywodraeth, felly dwi eisiau cadw’r pwll ar agor, ac wrth gwrs, byddaf yn ymladd yr holl ffordd.
31:14
[LLAIS IDRIS SMITH AR GAMERA] Wel, roedd e’n gyfarfod gweddol danllyd, cafodd llawer o, llawer o bethau eu dweud yn y cyfarfod, yr oedd angen eu dweud. Mae pawb oedd eisiau mynegi eu barn wedi mynegi eu barn, a chanlyniad y cyfarfod yw bod mwyafrif llethol eisiau brwydro dros bwll Penrhiw-ceibr, a dwi wrth fy modd.
31:36
[LLAIS GWRYW] Gallwn weld yn glir i mewn yno, fod yr aelodaeth wedi’i rhannu i raddau, gyda’r cymhellion ariannol y mae’r Bwrdd Glo a’r llywodraeth yn eu cynnig. Ond yn y pen draw, o’dd y ddadl yn gwbl amlwg am swyddi, yn gwbl amlwg am achub y lofa ar gyfer y gymuned hon ac nid allforio swyddi i gymoedd eraill.
31:57
[LLAIS GWRYW] Aeth y bleidlais o blaid ymladd i gadw’r pwll, buom yn ymladd am 12 mis ar ei gyfer ac y’n ni’n mynd i barhau i ymladd, nawr, trwy gydol y weithdrefn adolygu. Ond dwi’n meddwl y dylwn ni, beth bynnag, roedd e’n ganlyniad da gan bawb, ein bod ni’n ymladd i gadw’r lofa.
32:12
[LLAIS BENYW] Oni bai eich bod chi wedi byw mewn cymuned lofaol, dwi ddim yn meddwl y gall unrhyw un ddeall, mewn gwirionedd.
32:18
[LLAIS GWRYW] Maen nhw wedi dod, maen nhw wedi treisio, fel y gwnaeth perchnogion preifat o’u blaenau. Mae’r Bwrdd Glo Cenedlaethol wedi gwneud miliynau o bunnoedd o elw o’r cwm hwn, ac maen nhw eisiau iddo ddiflannu, fel Arabiaid yn plygu eu pebyll a diflannu i’r nos.
32:32
[LLAIS GWRYW] Os y’n nhw’n honni mai’r Ceibr yw un o’r pyllau y maen nhw’n mynd i’w cymryd, byddan nhw’n gwneud popeth o fewn eu gallu i greu rhaniadau o fewn y lofa, ond byddan nhw’n dweud y bydd yn cau ei hun.
32:48
[LLAIS GWRYW] Ond gallwch chi weld pa mor gyfrwys oedd y Bwrdd Glo, felly, yr wythnos gyntaf ym mis Mai, o’n ni yno eisoes i ddechrau cynhyrchu, ar sail shifft ddwbl, ac wrth gwrs, daeth y Bwrdd Glo i mewn dros ein pennau bryd hynny, a dweud eu bod eisiau diswyddo 57 o ddynion dros 57 oed. Ymhlith y 57 hynny oedd rhai dynion allweddol, gofaint, rigwyr, hewlwyr, weldwyr, pobl o’r safon honno, felly, ac mae’n rhaid i chi hyfforddi pobl i gymryd eu lle, ac wrth gwrs nid oedd unrhyw un i gymryd eu lle. Wedyn, bu’r rheolwyr yn ymgyrchu’n frwd, yn y pwll, ynghyd â NACODS, i gau’r pwll bryd hynny. Doedd dim awdurdod yn y pwll, a’r unig ddisgyblaeth yn y pwll oedd yr hyn a osodwyd gan yr Undeb. Oni bai am yr Undeb, ni fyddai’r un bwced o lo wedi’i godi o’r pwll… oherwydd nid oedden nhw eisiau hynny.
33:44
[LLAIS DARLLENWR NEWYDDION] Mae glowyr yng Nglofa Penrhiw-ceibr yng Nghwm Cynon wedi pleidleisio 2 i 1 i gau’r pwll gan golli dros 500 o swyddi. Dyma adroddiad Martin Shankleman.
33:50
[LLAIS MARTIN SHANKLEMAN, GOHEBYDD BBC] Dim ond awr a gymerodd i ddynion Penrhiw-ceibr benderfynu cau’r pwll, gan herio eu Pwyllgor Cyfrinfa a’u hanogodd i fynd drwy’r weithdrefn adolygu. Cyfarchwyd canlyniad y bleidlais yn Neuadd y Gweithwyr gan dawelwch. Aeth y dynion allan ac roedd y rhan fwyaf ohonynt yn gwrthod siarad. Roedd y rhai a siaradodd yn feirniadol iawn o’r bleidlais 2 i 1.
34:07
[LLAIS IDRIS SMITH] Wedi ymlâdd, wedi’i ymlâdd yn llwyr. Mae’r penderfyniad a wnaed ar y 10fed o Awst, pan gawsom fwyafrif o 2 i 1 o blaid ymladd dros y pwll, bellach wedi’i wrthdroi yno heno, a dwi’n gwybod bod dynion yn mynd i ddifaru, dwi’n gwybod eu bod yn mynd i ddifaru. Dwi’n gwybod bod yna ddynion sydd wedi pleidleisio i gau’r pwll, ac o fewn 2 neu 3 blynedd, byddan nhw’n mynd i swyddfa’r DHSS a swyddfa’r dôl, yn begian am arian i brynu esgidiau i’w plant ar gyfer yr ysgol a phopeth arall.
34:37
[LLAIS GWRYW] Mae’n ddiwrnod trychinebus i’r gymuned hon, bod aelodau Glofa Penrhiw-ceibr wedi cael eu prynu gan y llywodraeth, ‘achos dyna, dyna, mewn gwirionedd, beth sydd wedi digwydd yno heddiw.
34:47
[LLAIS IDRIS SMITH AR GAMERA] O ran y taliadau dôl, wrth gwrs, mae pobl sydd wedi bod ar streic ers blwyddyn heb dalu unrhyw gyfraniadau ac ni fyddent yn gallu derbyn dôl y flwyddyn nesaf, ond byddai mynd drwy’r weithdrefn adolygu wedi cymryd hyd at naw mis, felly ni fydden nhw wedi colli cymaint â hynny, ni fydden nhw wedi colli 500 o swyddi yno, a dyna beth y’n ni wedi’i wneud, nawr, beth bynnag yw eich barn, mae 500 o swyddi wedi’u cymryd mas o’r gymuned hon.
35:35
[LLAIS GWRYW] Ond dwi’n meddwl pe bai Thatcher wedi dod i Benrhiw-ceibr, dywedwch, ac wedi dod ataf i, er enghraifft, a chwrdd â phobl Penrhiw-ceibr, dwi’n meddwl, dwi’n meddwl ein bod ni wedi methu cyfleu ein neges i’r bobl mewn awdurdod, sef hanfod yr hyn y’n ni wedi bod yn ymladd yn ei gylch, neu’r hyn y mae’r bois wedi bod yn ymladd yn ei gylch dros y 12 mis diwethaf, a’n bod ni wedi brwydro dros y 20 mlynedd diwethaf i greu’r gymuned a’r swyddi. D’yw e ddim yn rhyw fath o agwedd ‘Luddite’ neu anwybodus, ond dealltwriaeth fod y cymunedau wedi’u creu gan y pwll, a hyd nes y bydd darpariaeth ar gyfer y cymunedau hynny er mwyn osgoi dirywiad, bydd hynny bob amser yn drwbwl.
36:32
[LLAIS BENYW] O’n i eisiau mynd i lawr y pwll hwnnw, o’n i eisiau eistedd yn y caets hwnnw a’u hatal rhag adfer unrhyw blydi offer. Pam ddylen nhw orfod arbed pethau, pam dylen nhw orfod diraddio eu hunain ac arbed pethau o’r pwll hwnnw. Shwd ydyn nhw’n meddwl mae’r dynion yna’n teimlo, yn cau eu blydi pwll eu hunain? Maen nhw, maen nhw’n dorcalonnus, mi ydyn nhw, dwi’n gwybod bod fy ngŵr wedi torri ei galon am y peth. Pan glywodd e’r penderfyniad nos Lun, pan gawson nhw’r bleidlais, daeth e adref, ac o’dd e’n llythrennol mewn dagrau. Meddyliais, blydi hel, beth ddiawl maen nhw’n ei wneud iddo fe, beth maen nhw’n ei wneud iddo fe?
37:15
[LLAIS GWRYW] Dwi wedi meddwl yn hir ac yn galed am gau pwll y Ceibr, a dyma beth wnaeth i mi benderfynu. Gallwn weld na oeddem ni, ar ôl y streic, yn mynd i unman, gallwn weld shwd gyflwr oedd ar y lofa, doedd dim byd yn dod i mewn, doedd dim penderfyniadau pendant yn cael eu gwneud am y dyfodol, fel datblygu neu unrhyw beth fel hynny, neu atgyweiriadau, atgyweiriadau mawr. A gallwn, gallwn weld yr ysgrifen ar y wal, mae eich Undeb, a bod yn deg â fy Nghyfrinfa, maen nhw’n rhedeg yma a thraw ac i bob man, ac ni allent gael unrhyw atebion boddhaol i’w rhoi i’r aelodaeth. Roedd dynion, a fi fy hun, roedden ni wedi’n dadrithio, doedden ni, doedden ni ddim yn mynd i unman a gallwn weld pethau’n dirywio. Daeth yr ergyd farwol olaf pan gyhoeddodd y Bwrdd Glo, oni bai ein bod ni’n gwneud penderfyniad erbyn 12 wythnos cyn 31 Rhagfyr, byddem yn colli budd-dal diweithdra am y flwyddyn gyfredol. Wel, dyna’r ergyd farwol olaf, felly, fel y dywedais, a chawsom gyfarfod a chymryd y bleidlais.
38:38
[LLAIS GWRYW] Roedd tipyn o gamsyniad ar led, mai’r bois hŷn oedd y gyfrifol, ond yr hyn a gaeodd y pwll yn y pen draw oedd newid meddyliau’r dynion iau.
38:45
[LLAIS GWRYW] O ran rheolwyr y lofa, buon nhw’n ymgyrchu’n frwd, o fewn y lofa, i gau’r lofa, cyn y, y cyfarfod adolygu, ac o’n nhw’n chwarae rhan weithredol iawn, roedd yr is-reolwyr yn mynd i lawr y pwll ac yn lledaenu sibrydion ymhlith y dynion, a chafodd hynny effaith ddifrifol ar eu meddylfryd, felly.
39:08
[LLAIS GWRYW] Ond nid y genhedlaeth yma’n unig, gallwch chi fynd yn ôl, yn fwy na thebyg, at yr adeg y suddwyd y pwll ym 1879, dwi’n meddwl, pan ddaeth y dunnell gyntaf o lo i fyny o’r pwll, ac o hynny ymlaen, mae pob cenhedlaeth wedi gorfod ymladd am y pwll. Roedd rheolwr y lofa, yn y pwll arbennig hwn bryd hynny, wedi cynnal diwrnod cyfarfod ar y Diwrnod Breinio, 1 Ionawr 1947, ac wedi cadw’r dynion ar ben y pwll, rhywbeth a oedd yn unigryw yn eu profiad nhw, achos roedd rhaid iddyn nhw fod i lawr y pwll erbyn saith o’r gloch, ac roedd rheolwr y lofa yn dweud wrthyn nhw, wrth gwrs, fois, mae’n 1947, dyma’r Diwrnod Breinio, diwrnod y gwladoli, chi sydd piau’r pyllau, fois, ond peidiwch ag anghofio mai ni yw’r meistri o hyd.
40:01
[PARHAD] Dwi ddim yn difaru mynd ar streic, dwi’n meddwl, chi’n gwybod, pe na fyddwn ni wedi mynd ar streic, yr un fyddai’r canlyniad, a byddem wedi mynd ar ein gliniau, byddem wedi mynd mas ar ein gliniau, ac o leiaf gallwn ddweud nawr, gallaf ddweud wrth fy mhlant neu fy wyrion, buom o leiaf yn brwydro drosto, wnaethon ni ddim rhoi’r pwll iddyn nhw ar blât.
40:33
[LLAIS BENYW] Ble mae'r synnwyr mewn cau lawr 25 mlynedd o waith, ble mae'r synnwyr yn hynny?
40:40
[LLAIS GWRYW] Os nad ydych chi’n buddsoddi mewn pwll, wrth gwrs mae’n rhaid i bethau fynd yn y pen draw, ni allwch gadw peiriannau i redeg ar gortyn neu wifrau am gyfnod amhenodol.
40:50
[LLAIS GWRYW] Does neb yn gwybod yn well na’r bobl sy’n gweithio mewn glofa benodol p’un a yw’r lofa honno’n cyfiawnhau ei bodolaeth.
41:51
[LLAIS GWRYW] Mae’n amlwg fod Penrhiw-ceibr yn ddraenen yn eu hystlys ers blynyddoedd ac maen nhw’n falch iawn o weld diwedd arni.
41:59
[LLAIS IDRIS SMITH] Bydd glowyr yn mynd o’r pwll hwn i byllau eraill, ac ni fyddwn yn ildio mewn pyllau eraill, byddwn yn ymladd yr un mor galed dros y pyllau eraill ag yr ymladdom MacGregor, ag yr ymladdom y llywodraeth hon, a byddwn yn parhau i ymladd mewn glofeydd eraill.
42:14
[LLAIS CRIW CYNHYRCHU] Iawn, diolch, Dai.