00:00:00 Cyflwyniad
00:00:29 Disgrifiad o'i chartref yn ystod ei phlentyndod uwchben siop laeth ar Stryd Robert, Ynys-y-bwl.
00:02:00 Teulu Beti: Mam, tad, chwaer a brawd. Roedd gan y fam ddau o blant a fu farw. Priododd y fam â'i gŵr cyntaf ym 1926 pan oedd y Streic Gyffredinol ymlaen. Gadawodd ar wyliau glowyr, diwrnod yn y rasys, a ddaeth e fyth yn ôl. Gadawyd ei mam gyda babi ac roedd hi hefyd yn feichiog. Disgrifiad o'r sefyllfa heriol. Wnaeth hi erioed ddarganfod i ble aeth e – “Roedd modd i chi golli eich hun yng Nghaerdydd yn y dyddiau hynny.”
00:03:12 Yn y dyddiau hynny, roedd hi'n weddol gyffredin i ddynion adael eu teuluoedd. Bu’n rhaid i'w mam aros 7 mlynedd cyn gallu priodi eto gan fod yn rhaid datgan yn gyfreithiol fod y gŵr “ar goll neu wedi marw” cyn priodi eto. Ni dderbyniodd unrhyw fudd-daliadau a gweithiodd yn galed. Roedd hi’n 5’ 8-9” ac yn weithiwr caled. Roedd hi'n defnyddio 3 haearn ar y tân i smwddio’r golch a gymerodd i mewn. Roedd hi'n gosod papur wal, yn glanhau a byth yn stopio - bywyd caled iawn. Roedd gan fam Beti ffrind yr oedd ei chwaer yn byw yn yr Aifft a phob 2 flynedd roedd hi'n anfon cist o ddillad oddi wrth gyrnol y teulu.
00:05:08 Ganed tad Sheila ym 1893 yng Nghernyw a daeth i weithio yn y pyllau glo ym 1912. Hanesion am ei deulu a sôn am hanes a galwedigaethau diddorol rhai aelodau.
00:06:40 1896 – Trin twbercwlosis (TB) yng Nghernyw. Roedd hyn yn dilyn egwyddorion y Swistir – agor y ffenestri i gael awel yr Iwerydd. Rhagnododd y meddyg lleol wlithod afon. Goroesodd tad Beti dwbercwlosis.
00:07:48 Drwy gydol y Rhyfel Byd Cyntaf bu'n marchogaeth y ceffylau oedd yn tynnu'r gynnau i frwydrau. Aeth Beti â phapurau a medalau ei thad i’r amgueddfa pan osodwyd cofeb, a chafodd rhagor o wybodaeth am ei thad. Roedd ym Mataliwn 138 neu 38 ac roedd ym Mrwydr Coed Mametz (Gorffennaf 1916). Siaradodd e erioed am y rhyfel. Chafodd e ddim anaf ar wahân i gic gan geffyl i'w wyneb.
00:08:46 Datgelodd y dogfennau a'r slipiau cyflog wybodaeth ryfeddol. Roedd papurau'n cael eu cadw mewn waled sydd gan Beti o hyd ynghyd â phib a blwch baco ei thad. Mae hi'n sôn am ei theulu ar ochr ei thad.
00:10:29 Ei rhieni'n cyfarfod. Roedd chwaer ei mam yn briod â Richard (Dick) Heard a daeth e'n ffrind gorau i'w thad. Dioddefodd Dick Heard o ganlyniad i ymosodiad nwy yn y rhyfel ac aeth i'r ysbyty yn Bournemouth. Cadwodd mewn cysylltiad â thad Beti; dioddefodd o'i anafiadau ac yna bu'n gweithio yn chwarel Craig yr Hesg, Pontypridd lle arweiniodd y llwch sment ynghyd â'i salwch blaenorol at ei farwolaeth yn 32 oed. Bu farw ei wraig, chwaer mam Beti, flwyddyn a hanner yn ddiweddarach gan adael tri o blant.
00:12:03 Roedd y plant heb rieni ac fe'u magwyd gan eu Mam-gu a'u Tad-cu. Doedd dim modd i fam Beti a’i phlant aros yn y tŷ mwyach gan ei fod yn orlawn. Roedd ei merch Marian wedi marw ym 1932 ac roedd Pam, ei merch arall, yn 6½ oed. Nid oedd Beti wedi cael ei geni ar hyn o bryd. Roedd mam Beti wedi cyfarfod â’r dyn oedd i ddod yn dad i Beti, ond dywedodd ei fod ddim yn gallu ei phriodi oherwydd doedd ei gŵr ddim wedi cael ei ddatgan yn farw eto. Cawson nhw lety gyda chyfeillion; priodon nhw ar ôl i'r saith mlynedd fynd heibio a chawson nhw blant. Roedden nhw'n byw ar y brif heol yng Nghilfynydd.
00:13:12 Dychwelon nhw i Ynys-y-bwl ar ôl priodi. Roedd tad Beti yn allweddol wrth gyflwyno cyfarfodydd y Methodistiaid Cyntefig (y “Prims”) ar ddydd Mercher yng Nghilfynydd. Roedd yn ddyn tawel a oedd wedi bod yn gapelwr pan oedd yn ifanc.
00:15:25 Ganed Mam ym 1902. (Mae'r recordiad yn dawel wrth i Beti edrych ar luniau). Roedd ei fam yn dal ac yn denau ac roedd hi'n arfer gwisgo ffedog sy'n lapio drosodd. Pan werthodd y tŷ yn Ynys-y-bwl roedd Beti wedi synnu cyn lleied oedd ganddi – siwt wedi’i gwneud ar gyfer priodas Beti gyda choler ffwr fach; côt sidan 'ymyl i ymyl' ddu Mam-gu (roedd hi wedi marw yn 1945); het gyda dwy bluen golomen; gwisg orau ar gyfer yr haf a'r capel; gwisg orau ar gyfer siopa a 3 ffedog sy'n lapio drosodd. Roedd hi bob amser yn gwisgo'n smart pan oedd hi'n mynd allan.
00:16:25 Roedd Dad yn löwr ac yn 1939 roedd yn rhy hen i fynd i'r fyddin ac roedd angen ffermwyr. Roedd wedi cadw ceffylau erioed ac roedd yn berchen ar chwarel. Daeth yn fridiwr moch cofrestredig ar gyfer yr Ail Ryfel Byd. Mae Dan y Cribyn yn Ynys-y-bwl, a neilltuwyd dwy ran o dair o’r rhandiroedd yno i dad Beti gadw 60 o foch, yn ogystal â Baedd y Sir, o’r enw Barry Turk the Second. Roedd ei thad yn effro am 5am ac yn y gwely erbyn 9pm.
00:17:38 Yn ystod y rhyfel roedd ganddo geffyl a chert i fynd â bwyd i'r moch. Roedd ganddo 500 o ieir a bu’n rhaid i’r wyau fynd i’r orsaf bacio am 2 o’r gloch ar ddydd Sadwrn. Manylion tasgau Beti bob dydd Sadwrn.
00:19:22 Lletyo'r anifeiliaid. Pan fu farw ei thad, gwerthodd ei brawd y chwarel. Mae Beti wedi cael bywyd bendigedig - fe wnaeth hi erioed reidio beic ond roedd hi'n marchogaeth merlod.
00:20:53 Mynychodd Beti ysgol Ynys-y-bwl yn y stryd nesaf. Aeth i Ysgol Fabanod ac Ysgol Iau Treherbert a phasiodd yr arholiad 'un ar ddeg a throsodd' i fynychu'r ysgol ramadeg ym 1948. Roedd yn achlysur pwysig ac roedd ei henw yn y papur newydd.
00:21:31 Gwersi yn yr ysgol gynradd.
00:24:09 Yr arholiad 11+ - os doeddech chi ddim yn pasio roedd yn rhaid i chi wneud arholiad ar gyfer Ysgol Stryd y Felin. Os doeddech chi ddim yn pasio hwnnw, byddech chi'n astudio economeg y cartref.
00:24:52 Os byddech chi'n gwneud yn dda yn Stryd y Felin, byddai cyfle i chi fynd i'r ysgol ramadeg 1-2 flynedd yn ddiweddarach. Ni lwyddodd dwy ffrind a chefnder i basio'r arholiad, ond llwyddodd un flwyddyn yn ddiweddarach. Doedd hyn ddim yn effeithio ar gyfeillgarwch. Rhyddid plentyndod yn y dyddiau hynny – roedd Beti'n arfer chwarae ar Fferm Cribyn Du, Ynys-y-bwl. Roedd adfeilion bwthyn lle roedd Beti yn chwarae tŷ. Roedd Beti yn herfeiddiol ac mae hi'n disgrifio anturiaethau yn y chwarel a thrwy'r twnnel rhwng y Stryd Fawr a Stryd Augustus.
00:27:30 Mae’r Tabernacl, Capel yr Annibynwyr Cymraeg, wedi bod yn rhan fawr o fywyd Beti. Oedfa Sul yn y bore, Ysgol Sul yn y prynhawn ac oedfa deuluol unwaith y mis lle'r oedd plant yn gorfod dweud adnod. Adnod gyntaf Beti pan oedd hi'n 3 oed oedd “Duw cariad yw”. Pan oedd Tad-cu yno, roedd arnyn nhw ofn symud. Roedd ei thad yn mynd i'r capel Methodistaidd Saesneg ac roedd ei mam, a oedd yn Gymraes, yn mynd i'r capel Annibynwyr Cymraeg. Dechreuodd Beti ganu trwy fynd i'r capel. Roedd Mam yn mynd gyda'r nos gyda'r rhan fwyaf o'i ffrindiau.
00:29:18 Mae cerddoriaeth wedi chwarae rhan fawr ym mywyd Beti. Roedd gan ei chefnder, Tom Pickering, raglen ar y radio fore Mercher, “Y Bore Glas”, ac roedd wedi astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth. Graddiodd ef a Dan Jones gyda'i gilydd a bu Dan yn athro canu ar Ffordd Merthyr. Ymunodd Beti â chôr Joyce Jersten. Cymerodd Dan ddiddordeb yng nghanu Beti a bu hi'n yn canu fel mezzo-soprano yn y Christie Singers. Mae Beti yn trafod ei chanu a chyngerdd yn Neuadd y Dref gyda Chor Meirion. Syr Harry Secombe a Syr Geraint Evans oedd yr unawdwyr. Ym 1962 dechreuodd Joyce arwain gyda Rhonda Llewellyn yn cyfeilio.
00:33:39 Lleihaodd y côr ac roedd Beti bellach yn aelod o driawd. Buon nhw'n canu mewn cyngherddau corau meibion. Buon nhw'n canu yng Ngharchar Caerdydd. 1960/61 Canodd Beti yn Eglwys Gadeiriol San Steffan. Aeth hi i mewn i'r tŷ lle ganwyd Clive o India yn Berkley Square, Mayfield a gwelodd biano Steinway. Roedd mynd i Lundain yn achlysur mawr, dim ond tair gwaith oedd Beti wedi bod yno o'r blaen.
00:36:29 Roedd gan y blwch casglu bapurau £20 ac roedden nhw'n rhoi £1 i mewn. Roedd y Fonesig Megan Lloyd George yn westeiwraig ar Sgwâr Berkley. Aeth Beti i ganu fel unawdydd i Wlad Pwyl ym 1976, gan aros gyda theulu. Canodd ddwywaith yn y theatr fawr yn Nottingham.
00:38:30 Recordio rhaglen radio, ‘Beverley’s World of Music’, a gyflwynir gan Beverley Humphries ar ddydd Sul, 9am-12pm ar BBC Wales. Ynddo, mae Beverley yn disgrifio Beti fel “gwraig arbennig” ac yn chwarae recordiad ohoni'n chanu. Gwnaethpwyd y recordiad yn eglwys St Luke’s, Rhydfelen, gan Black Mountain Records.
00:45:20 Yn dilyn radiotherapi, dydy Beti ddim yn gallu canu bellach. Mae ei merch a'i theulu yn gerddorol iawn. Mae'r teledu yn cymryd drosodd o wrando ar gerddoriaeth, ond mae Beti yn mwynhau Stuart Burrows a ‘Dechrau Canu, Dechrau Canmol’.
00:47:04 Diweddglo